Vuurvlieg » Specials » Glaskunst
Vuurvlieg: Informatie van A tot Z

Glaskunst door de eeuwen heen

Glaskunst door de eeuwen heen Glas wordt van oudsher gebruikt voor het vervaardigen van sierglas, zoals sieraden, vazen en bokalen. In verschillende tijden en culturen hield men zich bezig met het ontwikkelen van glas en glastechnieken. Vaak werden deze technieken en kennis aan elkaar doorgegeven of overgenomen en konden daardoor steeds verbeteren of vernieuwen. Enkele hoogtepunten in de glaskunst zijn voortgekomen uit de eeuwenoude glascentra in Syrië, Italië (Venetië of Murano) en de Bohemen. Ook in bv. Frankrijk en Nederland is er in de 19de/ 20ste eeuw zeer bijzondere glaskunst ontstaan door kunstenaars als: Émile Gallé, René Lalique en A.D. Copier.

Oorsprong

Wanneer en waar het eerste glas door de mens werd gemaakt is onbekend. Het oudste glas is uiteraard natuurglas, zoals obsidiaan en bergkristal. Obsidiaan ontstaat uit lava en bergkristal is een mineraal, een kwartsvariant. Beide werden reeds in de steentijd gebruikt om te bewerken als glas. Ook in latere eeuwen vervaardigde men met dit natuurlijke glas o.a. (zeer kostbare) vazen, kannen en schalen en sieraden. Verder kan glas ontstaan door vuur of een blikseminslag op zand dat veel kwarts bevat.

In het Midden Oosten zijn glazen voorwerpen gevonden uit ongeveer 3500 jaar v.Chr., van niet natuurlijk ontstaan glas, zoals ringen en glazuur op scherven aardewerk.
Volgens de Romeinse historicus Plinius Secundus de oudere, werd glas rond 5000 v.Chr. per toeval ontdekt door de Feniciërs, een volk van handelaren en zeevaarders. In zijn werk “Naturalis Historia” schrijft hij, dat de Feniciërs een vuur op het strand maakten en daarbij in plaats van stenen, brokken soda gebruikten om hun kookpot op te plaatsen. Door de hitte vormde zich een vloeistof op het zand die, nadat het was afgekoeld, hard en doorschijnend werd.

Boheems glas met emailleverf beschilderd, uit 1596 / Bron: FA2010, Wikimedia Commons (Publiek domein)Boheems glas met emailleverf beschilderd, uit 1596 / Bron: FA2010, Wikimedia Commons (Publiek domein)

Grondstoffen

Bij het maken van glas is kwartszand de belangrijkste grondstof. Het smeltpunt van dit zand ligt erg hoog ± 1700º, daarom gebruikte men van oorsprong natuursoda (sodiumcarbonaat), afkomstig uit het Nabije Oosten en Spanje, om het smeltpunt te verlagen. Omdat de vindplaatsen van natuursoda beperkt werden en voor Noord-Europese landen ook nog eens van ver weg moesten komen, zocht men naar een alternatief.

In de Noord-Europese landen ging men “potas” (kaliumcarbonaat) gebruiken, dat verkregen werd uit hout of bosplanten zoals varens. Alleen in Venetië bleef men bij soda, gewonnen uit het as van zeewier (natrium). Pas later rond de 16de eeuw werd dit eveneens in de Noord-Europese landen toegepast. In 1790 werd er door de Franse arts Le Blanc kunstsoda uitgevonden.
Als laatste grondstof is kalk nodig, dat verkrijgbaar is uit marmer, krijt of schelpen. De kalk werkt als stabilisator, het maakt het glas hard. In plaats van kalk kan ook loodoxide worden gebruikt.

Glassoorten

Een aantal glassoorten die in verschillende tijden en landen werden gemaakt:
  • Cristallo, een helder, licht strokleurig glas.
  • Melkglas of Lattimo, ondoorzichtig wit glas, verkregen door toevoeging van beenderas.
  • Kristal of loodglas, bestaat uit kwartszand, potas en loodoxide, het is glanzender en helderder dan "gewoon" glas gemaakt met kalk.
  • Potasglas of bosglas, groenkleurig glas waarbij potas als smeltmiddel is gebruikt.
  • Sodaglas, hierbij is soda als smeltmiddel gebruikt.
  • Millefioriglas, bestaat uit dunne verschillend gekleurde glasstaafjes.
  • IJsglas, glas met kleine barstjes.
  • Opalineglas, ondoorzichtig gekleurd glas.
  • Gekleurd glas, ontstaat door het toevoegen van metaaloxiden aan de basisgrondstoffen.

Soorten glaskunst en technieken

Met het materiaal glas zijn verschillende vormen van kunst gemaakt, zoals sieraden, vazen, drinkglazen, schalen, flessen en potten, maar ook lampen, sculpturen, en “glas in lood”-ramen.
Er zijn door de eeuwen heen verschillende technieken toegepast voor het uitvoeren van deze kunst:

Glas-in-lood raam, H.P. Berlage 1903 / Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)Glas-in-lood raam, H.P. Berlage 1903 / Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Wikimedia Commons (CC BY-SA-4.0)
  • Zandkerntechniek: hierbij werden er rond een kern (mal) van zand of klei gesmolten glasdraden gedraaid, die steeds verhit en dan vlak gerold werden.
  • Glas gieten: dit is een techniek waarbij gesmolten glas in een zandmal wordt gegoten.
  • Glas blazen: op een holle stalen buis wordt een stuk glas gesmolten en gevormd tot bol, daarna wordt er lucht in geblazen waardoor de bol glas zich uitzet en verder gevormd kan worden.
  • Glas persen: geperst glas ontstaat door het gesmolten glas te persen in een dubbele metalen vorm, waarvan in één deel eventueel een reliëf. Dit glas is vaak herkenbaar aan de persnaden.
  • Glas trekken: een techniek om vlak glas te maken. In een bad gesmolten glas wordt horizontaal een staaf op het glas geplaatst, deze staaf wordt vervolgens omhoog getrokken, waarbij het glas mee getrokken (uitgerekt) wordt.
  • Glas in lood: rechte of verschillend gevormde stukken gekleurd of gebrandschilderd glas wordt gevat in loden lijsten die samen meestal een raam vormen.
  • Glasbeeldhouwen: het samenstellen van (verschillende) glasonderdelen tot een glassculptuur, bevestigd met lijm of met behulp van een ander materiaal (hout, metaal). Glassculpturen kunnen tevens worden gegoten, geblazen of geperst.
  • Decoratie technieken: o.a.:, vergulden, beschilderen met emailleverf of brandschilderen, iriseren, craquelé, glas in glas (inlegwerk) en glas op glas, het insluiten van lucht, graveren, etsen, slijpen en zandstralen.

Tot slot

Het eeuwenoude sier- en gebruiksglas is zeldzaam, door de breekbaarheid van het materiaal is er weinig bewaard gebleven. Toch zijn er in musea nog genoeg voorbeelden van te zien.
In de tweede helft van de 19de eeuw werd glas door de industriële revolutie steeds minder handmatig vervaardigd en steeds meer massaal geproduceerd, waarbij esthetiek duidelijk niet altijd belangrijk was. Desondanks is er in die tijd tot ver in de 20ste eeuw, door glaskunstenaars die voor de glasfabrieken werkten, veel mooie en vernieuwende glaskunst gemaakt.
Glaskunst van A.D. Copier

Glaskunst van A.D. Copier

Begin 20ste eeuw ontwikkelde er zich binnen de Glasfabriek Leerdam in korte tijd een groot glaskunstenaar; Andries Dirk Copier. Hij was ontwerper van gebruiksglas en kunstnijverheidsglas. Daarbij expe…
Émile Gallé de glaskunstenaar

Émile Gallé de glaskunstenaar

De Franse glaskunstenaar Émile Gallé heeft een grote bijdrage geleverd aan de Art Nouveau, een kunststroming in Europa tussen ongeveer 1890 en 1914. Met zijn vernieuwende glaswerk heeft hij veel ander…
Glaskunst van de familie Daum

Glaskunst van de familie Daum

Eind 19de eeuw nam Jean Daum de eerste glasfabriek in Nancy over, een stad in het noordoosten van Frankrijk. Al snel volgde de nieuwe generatie Daum als eigenaars, die van gebruiksglas naar sierglas o…
Glaskunst van Kristalunie Maastricht

Glaskunst van Kristalunie Maastricht

Vanuit de twee samengevoegde glasfabrieken 'Sfinx' en 'Stella' ontstond in 1925 de glasfabriek 'Kristalunie Maastricht'. De specialiteit van deze fabriek lag op het gebied van geslepen kristal. Net al…
Bosglas met noppen

Bosglas met noppen

Vanaf de middeleeuwen tot ongeveer 1800 werden in de Noord-Europese landen drinkglazen vervaardigd met een groene kleur en versierd met noppen van glas. Vooral in Duitsland en Nederland waren deze gla…
Façon de Venise - glas

Façon de Venise - glas

Venetië stond aan het eind van de 13de eeuw bekend als het centrum van glaskunst, sinds die tijd werd het Venetiaanse glas ook naar andere Europese landen geëxporteerd. Om de grote kennis en kunde van…
René Lalique de glaskunstenaar

René Lalique de glaskunstenaar

Nadat René Lalique aan het eind van de 19de eeuw in de Art Nouveau periode al beroemd was als juwelenontwerper, ging hij zich begin 20ste eeuw bezighouden met het ontwerpen van glazen objecten, vooral…
Gepubliceerd door Vuurvlieg op 27-05-2014, laatst gewijzigd op 19-09-2016. Het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van deze special ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden.

Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Vuurvlieg
  • “Antiek glas en kristal”, Elka Schrijver
  • http://www.rmo.nl/onderwijs/museumkennis/verhalen/glas-in-de-oudheid-vurig-vakwerk
  • http://www.glasbrancheorganisatie.nl/glas-techniek/glas-door-de-eeuwen-heen/
  • http://www.tento.be/sites/default/files/tijdschrift/pdf/OKV1993/Glas%20in%20Vlaamse%20Musea.pdf
  • http://www.kunstbus.nl/design/glas.html
  • http://www.antiek-encyclopedie.nl/categorieen/glas/glas-a-c.htm
  • Wikipedia